Świętosław z Wąsoszy h. Pałuka (zm. między 1339 a 1347), wojewoda tczewski, rycerz pasowany.
Był synem Sławnika z Gołańczy (zob.) i Małgorzaty, córki sędziego brzeskiego Macieja z Ostrowa h. Laska, siostrzeńcem biskupa włocławskiego Gerwarda (zob.). Miał młodszych braci: Macieja z Gołańczy (zob.) oraz Zbyluta z Domaborza, kaszt. nakielskiego (1325—43) i gnieźnieńskiego (1346).
Wg Janusza Bieniaka Ś. pełnił w r. 1306 urząd stolnika brzeskiego lub nakielskiego. Pod koniec t.r., wraz z rodowcami, umożliwił powracającemu do Polski księciu Władysławowi Łokietkowi zajęcie kaszt. nakielskiej, a w dn. 1—6 XII w klasztorze Cystersów w Byszewie (Koronowie), wraz z innymi Wielkopolanami, wezwał go do objęcia rządów w Wielkopolsce. Następnie w orszaku Łokietka podążył na Pomorze; podczas pobytu w Tczewie, gdzie przysięgę wierności Łokietkowi złożyło rycerstwo pomorskie, został mianowany woj. tczewskim. U boku Łokietka uczestniczył na przełomie l. 1307 i 1308 w uwięzieniu Piotra Święcy z Nowego za jego układy z margrabiami brandenburskimi; w Krakowie za wierną służbę otrzymał wówczas z braćmi od księcia wieś Wieszki koło Nakła. Gdy po zajęciu Gdańska przez Krzyżaków ujawniły się ich prawdziwe zamiary wobec Pomorza, wyruszył rankiem 13 XI 1308 do Łokietka organizować pomoc zbrojną dl a Tczewa; jednak na wieść o upadku miasta oddział rycerzy, wysłany przez księcia, został rozwiązany przy granicy pomorskiej. Zapewne wówczas otrzymał Ś. od Łokietka urząd stolnika na dworze książęcym (K. Tymieniecki, S. Kujot, B. Śliwiński). W kwietniu 1309 uczestniczył w rokowaniach polsko-krzyżackich w Grabiach. Po rozejmie polsko-krzyżackim, zawartym na początku r. 1313 pod Włocławkiem, a przed lipcem t.r., w obecności komtura ziemi chełmińskiej Dytryka von Lichtenhaina, był w Świeciu nad Wisłą świadkiem sprzedaży klasztorowi w Byszewie wsi Dębowa Góra (ziemia świecka) przez jedną z rodzin rycerskich z ziemi nakielskiej, być może pozostającą w jego służbie. W l.n. przebywał najpewniej w otoczeniu wuja, bp. Gerwarda, a po jego śmierci, od r. 1324 przy jego następcy, swoim bracie Macieju; w orszakach obydwu biskupów pojawiał się również na Pomorzu. Na podstawie ogólnych słów papieża Jana XXII o udziale krewnych bp. Macieja w walkach z Ludwikiem IV Bawarskim Wittelsbachem przypuszcza się (Bieniak), że ok. r. 1325 walczył Ś. z Brandenburczykami o Ujście. Podczas najazdu Krzyżaków na ziemie polskie dowodził w lipcu 1330 ośmiodniową obroną zamku bp. włocławskiego w Raciążku. Po kapitulacji dostał się do krzyżackiej niewoli, z której wykupił go brat Maciej.
Ś. uczestniczył w dn. 11—14 III 1339 w zjeździe w Uniejowie, związanym z rozpoczęciem 4 II t.r. procesu polsko-krzyżackiego w Warszawie. Został wówczas zaprzysiężony z bratem Zbylutem jako świadek w procesie i pasowany na rycerza przez króla Kazimierza Wielkiego. W pierwszym tygodniu maja t.r. w Krakowie pytany był w ramach procesu jako były wojewoda w sprawie czterech z pięciu artykułów dotyczących spraw pomorskich. Mimo upływu lat zachował doskonałą pamięć o wydarzeniach z r. 1308, potrafił określić, że woj. tczewskim był przez okres trzech lat, pamiętał o najeździe margrabiów brandenburskich na Pomorze na przełomie lata i jesieni t.r., o przyłączeniu się do nich mieszczan gdańskich, o obronie przed Brandenburczykami grodu gdańskiego, wymienił też z imion tych, którym powierzono dowództwo nad grodem gdańskim (sędziego pomorskiego Boguszę, kaszt. gdańskiego Wojciecha, Stefana z Pruszcza). Pamiętał, że gdy ci dowódcy wezwali na pomoc Krzyżaków, zobowiązali się oni po uzyskaniu zwrotu poniesionych kosztów oddać gdański gród Łokietkowi, a w rzeczywistości usunęli Brandenburczyków i podporządkowali sobie zbuntowane przeciw Łokietkowi miasto. Jako jedyny świadek w czasie procesu podał miejsce zjazdu polsko-krzyżackiego w Grabiach (1309) i przedstawił warunki stawiane tam przez Krzyżaków, tak wygórowane, że jak twierdził, przewyższały cenę całego Pomorza. Był też jednym z dwóch świadków, którzy w ogóle wspomnieli o tym zjeździe. Jako jeden z trzech świadków potrafił prawidłowo przedstawić dzieje Pomorza od czasu panowania Mściwoja II aż do l. 1308—9; twierdził, że w młodości widział Mściwoja II (zm. 1294) i Przemysła II (zm. 1296) oraz że był świadkiem panowania Łokietka na Pomorzu (1296—9). Jako jeden z czterech potrafił powiedzieć coś o związkach rodzinnych łączących Przemysła II z Łokietkiem i jako jeden z dwóch potrafił je prawidłowo określić, wreszcie był jednym z pięciu, którzy wspomnieli o przyjaznych stosunkach Krzyżaków i Łokietka przed r. 1308. Zeznający także w procesie jego bracia Maciej i Zbylut informacje o wypadkach pomorskich czerpali od Ś-a. Jego zeznania posłużyły również Janowi Długoszowi do opisu w „Rocznikach” wydarzeń związanych z zajmowaniem Gdańska przez Krzyżaków.
W podziale dóbr rodzinnych Ś. otrzymał majątki z ośrodkiem w Wąsoszy (na północ od Żnina). Dysponował także dobrami na Pomorzu Wschodnim, sąsiadującymi z dobrami arcybiskupów gnieźnieńskich, jak się uważa (Bieniak), położonymi na północ od Kamienia Krajeńskiego. Dn. 23 I 1330 nabył za 50 grzywien wieś Oporowo nad Notecią w ziemi inowrocławskiej. Zmarł między r. 1339 a 4 IX 1347, kiedy został wspomniany jako nieżyjący.
Z nieznanej żony pozostawił Ś. czterech synów: Sędziwoja z Wąsoszy, kustosza kruszwickiego, Zbyluta, bp. włocławskiego (1364—83), Sławnika z Szubina (zm. przed 1361), kaszt. rogozińskiego (1349), oraz Drogosza, który jeszcze za życia Ś-a ożenił się z przedstawicielką Toporów, nabył dobra Chrobierz w ziemi wiślickiej i używał h. Topór. W związku z tym małżeństwem Ś. uważany jest w literaturze za osobę, która zapoczątkowała proces tworzenia z rodu Pałuków i Toporów jednego układu familijno-politycznego.
Składający zeznania w procesie z l. 1422—3 burmistrz poznański Henryk Buchwald, powołując się na informacje uzyskane w Gdańsku, wspomniał Ś-a jako mianowanego przez Łokietka star. generalnego Pomorza, który nie przejrzał zamiarów krzyżackich. W zeznaniach tych postać Ś-a została jednak błędnie utożsamiona z Boguszą (zob.), sędzią pomorskim i w r. 1308 namiestnikiem Gdańska z ramienia Łokietka.
Słownik biograficzny Pomorza Nadwiślańskiego, Gd. 1997 IV; Urzędnicy 5/1; — Bieniak, Wielkopolska; Bieniak J., Krąg rodzinny biskupa kujawskiego Macieja Pałuki (korekta do „Rodu Pałuków” Władysława Semkowicza) „Zesz. Hist.” T. 50: 1985 z. 3 s. 87; tenże, Milites w procesie polsko-krzyżackim z 1339 roku, „Przegl. Hist.” T. 75: 1984 s. 508—13; Chłopocka H., Tradycja o Pomorzu Gdańskim w zeznaniach świadków na procesach polsko-krzyżackich w XIV i XV w., „Roczn. Hist.” R. 25: 1969 s. 82, 88, 94, 105, 110, 120; Jasiński K., Zajęcie Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków w latach 1308—1309, „Zesz. Hist.” T. 31: 1966 z. 3 s. 11, 19, 33—5, 57—8; Judziński J., Układy polsko-krzyżackie z 1309 roku w sprawie zwrotu Pomorza Gdańskiego, „Komun. Mazur.-Warmińskie” 1994 nr 2—3 s. 147—53; Kujot S., Dzieje Prus Królewskich, Cz. 1, „Roczn. Tow. Nauk. w Tor.” R. 22—24: 1915—18 s. 1222, 1249; Semkowicz A., Krytyczny rozbiór Dziejów Polski Jana Długosza (do roku 1384), Kr. 1887 s. 333; Semkowicz W., Ród Pałuków, „Rozpr. AU Wydz. Hist.-Filoz.” T. 49: 1907 s. 191—5, 214—2 tabl. I; Sieradzan W., Świadomość historyczna przedstawicieli patrycjatu miasta Poznania w świetle ich zeznań na procesie polsko-krzyżackim w latach 1422—1423, w: Studia nad dziejami miast i mieszczaństwa w średniowieczu, Tor. 1996 s. 201; tenże, Świadomość historyczna świadków w procesach polsko-krzyżackich w XIV i XV wieku, Tor. 1993 s. 45, 56 przypis 63; Śliwiński B., Działalność wojewody tczewskiego Świętosława z Wąsoszy z rodu Pałuków jesienią 1308 r., „Gdań. Studia z Dziej. Średniowiecza” 1999 nr 6 s. 267—75; tenże, Pomorze Wschodnie w okresie rządów księcia polskiego Władysława Łokietka w latach 1306—1309, Gd. 2003 s. 149, 262—3, 267—8, 308, 385, 452—4, 492—3; Tymieniecki K., Układy Władysława Łokietka z Zakonem Krzyżackim po zajęciu Pomorza, „Pomerania” R. 3: 1928 s. 11; — Bull. Pol., I, II; Cod. Pol., II; Długosz, Annales, IX; Kod. Wpol., II; Librowski S., Inwentarz realny dokumentów Archiwum Diecezjalnego we Włocławku. Dz. I: Dokumenty samoistne, Włocławek 1994 I dok. 139 s. 83; Lites, I; Preuss. Urk.-buch, II nr 100.
Błażej Śliwiński